Anarchia, altruizm i kooperacja społeczna.
Filozoficzne podstawy koncepcji Public Choice
(konspekt)

 

 

I CZĘŚĆ: Wprowadzenie do teorii social choice i idei racjonalnego wyboru

1. Definicja teorii racjonalnego wyboru jako teorii normatywnej

Teoria racjonalnego wyboru to przede wszystkim teoria normatywna, czyli teoria określająca, jakie działania należy podjąć w celu osiągnięcia określonego celu. Jednakże w odróżnieniu od teorii etycznych nie wskazuje ona na cele (nie wartościuje, czy dana idea, do której osiągnięcia zmierza człowiek jest dobra sama w sobie), a koncentruje się na środkach, które są właściwe (to znaczy - racjonalne: koncepcje etyczne Dereka Parfita i Davida Gauthiera) na drodze zmierzającej do osiągnięcia danego celu.

a. Racjonalność

Racjonalność działania (odpowiednie środki do określonych celów i przekonań działającego ) - racjonalność przekonań (działający wie, jak się zachować w relacji do danych faktów) (beliefs); działanie: co wykonuję, ale w tym sensie, że jestem przekonany, że to działanie jest sensowne w danych warunkach (factual matters); czyli teoria racjonalnego działania ma być wzbogacona o teorię racjonalnych przekonań (kalkulacja - nastawienie); zbieranie dowodów, danych (evidences);

b. Działanie

Działanie racjonalne: wiązka przekonań, chęci, dowodów, faktów (okoliczności akcydentalne);

2. Definicja teorii racjonalnego wyboru jako teorii deskryptywnej

Amartya Sen: istnieją pewne wzorce, w które po ich zauważeniu wpisuje się działająca jednostka (nie ma wyjaśnienia - czy wartościowania, ale przewidywanie, że po zaistnieniu odpowiednich okoliczności następuje odpowiednie działanie); rodzaj behawioryzmu;

3. Przedmiot teorii racjonalnego wyboru - czy teoria racjonalnego wyboru jest nam w ogóle potrzebna

Kto jest działającym? Tylko człowiek czy też wszystkie zwierzęta (komu może zostać przypisana racjonalność?); Donald Davidson - tylko byty, które posiadają język są racjonalne - racjonalność to cecha wyłącznie ludzka; można mieć przekonania tylko jeśli posiada się ideę, koncepcję - pojęcie przekonania;

Ale wyższe zwierzęta są w stanie działać według reguł, którym można przypisać znamiona racjonalności, lub zinterpretować je jako działania racjonalne: określają swoje działania według umysłowych reprezantacji czasowo i przestrzennie odległych przedmiotów; zwierzęta te reagują na otoczenie (działają) nie jedynie na sposób automatyczny (nie refleksyjny i ślepy);

Czy jest racjonalność działań w ogóle? może można obronić ideę deskryptywistyczną? w ramach deskryptywnej teorii racjonalności można przyjąć założenie o racjonalnym charakterze działań zwierząt; ich działania dobrze dają się porównać z działaniami ekonomicznie nastawionego ludzkiego podmiotu (konsumenta);

Badania szczurów i gołębi - pod względem racjonalności ich działania dają się wpisać w perspektywę wyznaczoną przez mikroekonomię; dajemy mu określoną ilość czasu w klatce, gdzie znajduje się zawarte w specjalnym pojemniku pożywienie (określony towar), do którego ma dostęp po naciśnięciu odpowiedniego guzika (ograniczenia budżetowe); towar jest dla niego dostępny po odpowiednim (określona ilość naciśnięć, żeby nie było to przypadkowe) naciśnięciu guzika (cena towaru); w takich warunkach działania zwierząt są określone według negatywnie odchylonej krzywej potrzeb (negatively sloped demand curve): im więcej razy naciśnie guzik (kupując towar), tym mniej dobra pozostanie dla niego (ograniczenia budżetowe - naciśnięcie guzika w pewnym momencie może okazać się 'puste', z pojemnika nie wyleci już pokarm, bo go tam nie ma - brak pieniędzy); zwierzęta dlatego działają 'odchylając się od racjonalności' - aktualnych potrzeb (szybkie nabycie całego towaru); są w stanie, tak jak ludzie, przezwyciężyć słabość swojej woli i zainwestować naciskanie guzików (budżet), tak aby towaru starczyło na dłużej (the highest long-term benefit);

Ale jak to jest z racjonalnością; np. teoria normatywna? łączy się z przekonaniami i oczekiwaniami działających podmiotów; zwróćmy się w stronę nie-indywidualnych podmiotów działań (gospodarstwa domowe, firmy, organizacje, wspólnoty polityczne) - ale według zasad tzw. ekonomicznego metodologicznego indywidualizmu nie ma kolektywnych przekonań: decyzje o zainwestowaniu danego kapitału czy wydaniu danego dochodu odbywa się po 'wspólnotowej dyskusji', ale nie oznacza to, że istnieje tu rodzaj wspólnych pożądań, przekonań i oczekiwań; może więc chociaż istnieje tu rodzaj spójności głoszony przez deskryptywistów? ale tutaj przychodzi autorytet jednego z najważniejszych reprezentantów idei social choice: Kenneth Arrow - w swojej książce Social Choice and Individual Values przedstawił dla zasad społecznego wyboru tzw. teoremat o niemożliwości: wyjaśnienie w ramach paradoksu Condorceta: dla x może istnieć pewien priorytet nad y, dla y - nad z, a dla z nad x: nawet jeśli jednostki w grupie mają spójne preferencje, nie znaczy to, że tę spójność można zawsze nie- przymusowo przypisać tej grupie: gospodarstwa domowe, firmy są zarządzane przeważnie na zasadach dyktatorskich; jeśli nie, znajdujemy tam, według Arrowa, zawsze niespójny wzorzec zachowań;

Jednak podstawę ekonomii wciąż stanowi paradygmat racjonalności, nawet w ramach firm czy gospodarstw domowych; nie oznacza to, że swą podstawę ekonomia otrzymuje w ramach teorii racjonalnego wyboru; niektóre jej sukcesy nie zależą od analizy motywacji działających podmiotów;

4. Podstawowe idee teorii racjonalnego wyboru

Przedmiotem zainteresowań teorii racjonalnego wyboru jest (bez względu na możliwość czy niemożliwość zastosowania teorii racjonalnego wyboru w ogóle) działanie, czy szerzej - zachowanie człowieka; teoria ta pragnie usprawiedliwić i wyjaśnić to działanie; opiera się tutaj na trzech elementach sytuacji wyboru:

- zbiór wszystkich możliwych (w przypadku danej jednostki) decyzji dla danych logicznych, fizycznych i ekonomicznych okoliczności;

- zbiór elementów tworzących przyczynową podstawę działań - sytuacja określająca, jakie działanie ma być przedsięwzięte, aby otrzymać odpowiedni wynik;

- subiektywna ocena sensownych (w ramach sytuacji wyboru) alternatyw, przeważnie wyprowadzana z oceny efektu, który to działanie ma przynieść z sobą;

działać racjonalnie oznacza wybrać ze zbioru sensownych alternatyw tę o najwyższej wartości (najwyżej ocenianą);

Wyjaśnienia dostarcza teoria konsumenta - zbiór alternatyw wyznaczony jest przez jego dochód, fizyczną dostępność dóbr (towarów) i przez ich cenę (na tyle, na ile znana jest ona konsumentowi); konsument wie, jaki efekt wywrze konsumpcja danych dóbr w danych proporcjach, zna też system wartości, w ramach którego ma dokonać tej oceny, może wreszcie dokonać oceny wartości alternatyw w danym dla niego zbiorze;

Subiektywny aspekt koncepcji - są obiektywne warunki, fakty, ale nie możemy określać tego w ramach idei wejście - wyjście;

Wyjaśnienie zachowania danej jednostki na gruncie: że ona jest przekonana, że może wybrać daną opcję oraz, że wierzy że dana akcja przyniesie dany rezultat: system wartościowania, świadomość co do kosztów i zysków (dostęp do informacji: ograniczony - farmer wybiera sposób uprawiania ziemi w zależności od tego, jaką pogodę przewiduje na następny rok - nie wie na pewno, jak będzie pogoda: ograniczenie mniejsze lub większe - kupowanie produktu, który został testowany i wypróbowany to stosunkowo małe ryzyko, że nastąpi rozczarowanie), a nie działanie na zasadzie mechanistycznej;

Ryzyko (niepewność) - działać tak, aby zwiększyć maksymalnie oczekiwaną użyteczność: farmer wybiera ziarna a lub b, zasiew zależy od pogody, która będzie (uproszczenie) łagodna (stan 1) lub sroga (stan 2); dochód farmera sytuuje się następująco:

dla stanu 1 - zasiew a: 30; zasiew b: 50

dla stanu 2 - zasiew a: 25; zasiew b: 15

Obydwa stany mogą zajść z równym prawdopodobieństwem: oczywiście dla ziarna 2 zachodzi największa korzyść (dochód), choć nie ma największej - determinującej - użyteczności, że trzeba koniecznie je wybrać; załóżmy, że dochód 20 jest minimum potrzebnym do przetrwania; farmer na pewno nie wybrałby działania, które mu daje tylko 50% szans na przetrwanie;

Generalna idea się tu pojawia:

Pieniądze mają obniżającą się marginalną użyteczność (pożytek), co oznacza, że użyteczność oczekiwanego dochodu jest większa niż oczekiwana użyteczność dochodu - na naszym przykładzie użyteczność (50 + 15) /2 jest większa od (użyteczności 50 + użyteczności 15) /2; racjonalność dyktuje wybór opcji z największą oczekiwaną użytecznością, a to nie równa się opcji z największym oczekiwanym dochodem, nawet jeśli użyteczność wyprowadzana jest z dochodu: fenomen ten nazywa się niechęcią do ryzyka (risk-aversion);

Ale teoria racjonalnego wyboru nie radzi nam, jak powinniśmy działać, nie znamy wszystkich konsekwencji, tylko możemy "obliczyć" najgorsze i najlepsze; ale zasady: maxi-min (kryteria wyboru opcji, której najgorsza konsekwencja jest lepsza niż najgorsza konsekwencja innej opcji); ale maxi-min też jest spójna, logiczna, podobnie jak pośrednie zasady;

Różnica kolejna związana z sytuacją racjonalnego wyboru: między decyzjami parametrycznymi a strategicznymi;

W parametrycznych działający styka się z zewnętrznymi warunkami, które są dane (parametryczne) w jakimś sensie - rozpoznaje się je i wybiera w tych warunkach najlepiej jak można;

Strategiczne decyzje związane są ze współzależnościami między decyzjami - zanim ktoś coś zrobi, musi brać pod uwagę decyzje, które inni podejmą, co może oznaczać rozważenie decyzji innych i uwzględnienie ich przy wyborze danej akcji - w tym momencie działający staje się współ-determinantem swoich decyzji - to nie oznacza regresu w nieskończoność: teoria social choice wprowadziła bowiem ideę równowagi (equilibrium): zbiór decyzji, jednej dla każdego z "uczestników interakcji", gdzie nikt nie może polepszyć swojej sytuacji (przez wybór) przez odejście od systemu wyborów wszystkich uczestników tak długo, jak ten ktoś jest uczestnikiem tego systemu; pojawia się wybór optymalny;

Decyzje strategiczne są przedmiotem teorii gier; w teorii gier mowa jest o zbiorze działających i, dla każdego z nich, zbiór możliwych wyborów lub strategii; decyzja = zmiana "świata"; każdy ma preferencje co do "stanu świata";

Trzy rodzaje współzależności tutaj występują:

- nagroda każdego zależy od nagrody wszystkich (działanie motywowane prze altruizm lub zawiść);

- nagroda każdego zależy od wyborów wszystkich (prosta idea faktu społecznej przyczynowości);

- wybór każdego zależy od wyboru wszystkich (oryginalna postać teorii gier);

Mamy tu dwie perspektywy: nie-kooperatywna (liczy się jednostka) - wybór jednostki może prowadzić do wyników gorszych dla wszystkich niż jakiś inny; tej opcji nie ma w idei kooperatywnej - teoria targowania się (bargaining theory);

Najwięcej dyskusji w filozofii na temat nie-kooperacyjnej (idea egoizmu, homo economicus, skrajny indywidualizm, anarchizm polityczny);

Nie-kooperacyjna koncepcja dzielona na gry (ze względu na ich strukturę i rezultaty):

- o sumie zerowej lub stałej (zero-sum, constant-sum): istnieje pewna stała totalność (do rozdysponowania), która ma być rozdzielona między działających - jeśli ktoś zyska, ktoś inny starci (konflikt);

- nie-zerowej lub zmiennej sumie: strategie wybrane przez działających wpływają na totalną wartość, która ma być później podzielona (współpraca);

Współpraca czysta lub łączona z konfliktami (ale ta ostatnia jest najciekawsza dla teoretyków teorii gier);

W czystej współpracy przyjmuje się konwencje np. na temat rodzaju ruchu na jezdniach czy konwencje językowe;

Łączona ciekawsza, bo w czystej nie ma znaczenia co ktoś robi tak długo, jak długo wszyscy postępują tak samo, a tu pytanie czy to dobre dla wszystkich, że dokonają tego samego wyboru czy też że jest różnica w wyborach - ale jedni myślą, że wszyscy powinni decydować się na X, a inni - że Y. Np. małżeństwo X lubi jadać zawsze w tej samej restauracji, ale żona woli kuchnię grecką, a mąż - chińską: tutaj wspólny interes, ale i konflikt; gra "wojna płci";

Inny przykład gier opartych na idei konfliktu-współpracy powstaje w sytuacji, gdzie ludzie mają wybrać pomiędzy dwoma strategiami działania kooperacja (K) i zdrada (Z) - dla dwóch osób działających są cztery możliwości:

Możliwości

Ja wybieram

Inny wybiera

X

K

K

Y

K

Z

Z

Z

K

W

Z

Z

W zależności od rodzaju "gier" różna gradacja profitów i efektywności; np. w "dylemacie więźnia" przybiera to postać Z-X-W-Y - od największych korzyści do największych szkód ("jednostronna kooperacja") dla jednostki, jak to rozumie; w grze "chicken" (samochody pędzące naprzeciw siebie - który kierowca pierwszy stchórzy i ominie przeciwnika) dla jednostki ważny jest inny porządek: Z-X-Y-W - tutaj najgorszym wynikiem nie jest jednostronna kooperacja, a obustronna zdrada;

Wreszcie podział gier nie-kooperatywnych polega na różnicy rezultatów, które mogą osiągnąć racjonalnie działające jednostki - czy istnieje tutaj taki niepowtarzalny wynik? - najważniejsze pojęcie tutaj to nie-kooperatywne rozwiązanie i określenie, jakie ma cechy: jest to zbiór strategii, które mogą być wybrane przez racjonalne i w pełni poinformowane jednostki, nie na zasadzie wyraźnej (przymusowej) zgody, ale na zasadzie cichej ugody, zbieżności opartej na oczekiwaniu na to, co ktoś inny zrobi - osiąga się punkt równowagi - punkt Schellinga = dla gry, gdy dwóch ma wybrać numer 5 lub 4.43, nagroda wtedy, gdy zostanie wybrany ten sam numer, wtedy wybiorą oni 5 (racjonalność i pełna informacja o sytuacji wyboru daje zawsze to rozwiązanie jako sensowne); jeśli jednak w tej grze działający otrzymaliby informację, że druga strona działa na przykład w warunkach jak np. w "dylemacie więźnia", wybór byłby inny;

Teoria gier musi też wziąć pod uwagę czas - np. ważne jest czy rezultaty są osiągane od razu czy po pewnym czasie ("długoplanowa inwestycja");

II CZĘŚĆ: Ekonomiczne podstawy zachowań ludzkich

Jak ująć podstawy ekonomiczne i odróżnić je od innych - socjologicznych, psychologicznych, antropologicznych czy też genetycznych?

Definicja ekonomii: jest on rozważana jako studia nad:

- alokacją dóbr materialnych w celu zaspokojenia materialnych potrzeb;

- zasadami rynku;

- alokacją ograniczonej liczby dóbr, aby zaspokoić walczące o nie jednostki;

Definicja skupiająca się na dobrach materialnych jest najwęższa i najmniej wystarczająca - nie opisuje subtelności rynku i tego, co jest przedmiotem działań ekonomistów: produkcja tak rozumianych dóbr określa np. mniej niż połowę rynku w USA - sektor usług jest większy niż spożywania żywności czy posługiwania się samochodami; także ważne sfery handlu, przemysłu filmowego, edukacji itp.;

Druga i trzecia definicja jest najbardziej ogólna - nie tylko ekonomistów interes obejmuje, ale też np. sferę dystrybucji władzy, prawo rodzinne, naukę (rozkład energii przeznaczonej na odkrycia naukowe);

Wszystkie te definicje mówią nam raczej o zasięgu ekonomii, a nie na czym polega podstawa ekonomiczna w badaniach nad czymś;

W ogóle definicje przedmiotu nauk społecznych są trudne; nachodzą się - w socjologii można badać to samo, co w ekonomii (grupy, organizacje, instytucje i sposób ich działania), podobnie w psychologii porównawczej rozumianej jako badanie zachowań danych gatunków żywych organizmów, może to też pokrywać się z zainteresowaniem seocjologii czy ekonomii;

Ekonomii nie odróżnia od innych nauk ich przedmiot, ale sposób badania - działania związane z płodnością mogą być interesujące dla socjologii, ekonomii, historii czy polityki; ale ekonomia może integrować ten przedmiot w stosunku do innych dziedzin, integrować dziedziny;

Ekonomia skupia się na zachowaniach zmierzających do maksymizowania (maximizing), np. do ujmowania funkcji użyteczności czy dobrobytu gospodarstwa domowego, firmy, związku czy organizacji rządowej;

Nie jet tu wyjaśniane zachowanie (preferencje), ale jest ono wpisywane w schemat - wyznaczony przez rynkowe instrumenty określające alokację rzadkich zasobów i dóbr - dostęp i wykorzystywanie tych zasobów jest podstawą działań człowieka - opisuje zatem ekonomia całość społecznej struktury;

Nie chodzi tu jednak tylko o dobra jak samochody czy banany, ale do tego, co jest przedmiotem wyborów (dobra rynkowe, usługi, to, co jest efektem działania danego gospodasrtwa domowego, wolny czas itp.);

Zasady zatem ekonomii: zachowania maksymizacyjne, równowaga rynkowa, stałe preferencje co do wyborów;

Jeszcze raz - nie tylko dobra rynkowe; może to być wolny czas, który jest przedmiotem zachowań maksymizacyjnych: np. gdy ktoś ma ograniczoną ilość wolnego czasu, chce go zagospodarować; mowa w tym momencie nie o cenie rynkowej, ale o odpowiedniej "ukrytej cenie" (shadow price);

Działania, jak widzieliśmy w części pierwszej, oparte na decyzjach podejmowanych na podstawie informacji; jednak nie ma mowy o informacjach pełnych - ale to nie oznacza skazania na nieracjonalność i niemożliwość badań; ekonomia dopuszcza schemat informacji optymalnie lub racjonalnie zakumulowanej, co związane jest z działaniami nastawionymi na inwestowanie w informacje - większe inwestycje na informacje zwiazane z ważniejszymi (głównymi) niż nieistotnymi działaniami, np. przy wchodzeniu w związek małzeński więcej informacji trzeba zgromadzić niż przy zakupie chleba; mowa tu o kosztach walutowych ale też psychologicznych;

Gary Becker badał relacje między ekonomią a socjologią; używał metod technik enalitycznych typowych w ekonomii do badania najpierw, w swojej pracy doktorskiej (The Economics of Discrimination), fenomenu dyskryminacji rasowej, dalej - ideę płodności, zbrodni, małżeństwa, interakcji społecznych itp. (oczywiście, przyznaje się, że nie jest pierwszy, Adam Smith, Jeremy Bentham czy Marks też badali idee polityczne, prawne i socjologiczne w perspektywie ekonomii);

Zastosowania:

a. Idea zdrowia

Najważniejsza dla ludzi, jednak o tyle, o ile się nad tym zastanawiamy; działamy bowiem tak, że poświęcamy nasze zdrowie dla celów, które w danych warunkach są istotniejsze; śmierć to samobójstwo (nie inwestuje ktoś wystarczająco dużo w przedłużenie życia);

b. Małżeństwo

Decyzja o zawarciu małżeństwa, gdy czuje ktoś, że to przyniesie większe korzyści niż pozostawanie w życiu w samotności; rozwód, gdy "inwestycja" nie przyniosła oczekiwanego dochodu (nawet separacja od dzieci niesie wówczas z sobą niższe koszty - psychiczne - niż przebywanie samemu); wybór wspołmałżonka to działanie na rynku, szukanie, sortowanie;

c. Nauka

Nie, że szanuje się obiektywność i "świat idei" nauki, ale że szuka się osobistych korzyści - dlatego się szanuje naukę i naukowców, intelektualistów; podobnie naukowcy stają się naukowcami, ponieważ oczekują benefitów dla siebie z tego płynących;

 
 
Wrocław, 10.07.2000