Mariusz Turowski
"Wyłączenie", czystki etniczne, a neutralność.
"Horror współczesnej polityki", a nadzieje liberalizmu i rozczarowanie jego ideami społecznymi i politycznymi

 

 

Temat projektu zostanie rozpatrzony pod wieloma względami i aspektami. Treść projektu, którą przedstawiłem w streszczeniu, chciałbym podzielić na następujące wątki, rozpisane na poszczególne punkty (ich charakter jest, ze względu na tymczasowość wynikającą z natury szkicu projektu badawczego, czysto ramowy i większość sformułowań ulegnie zapewne zmianom; jednak staram się w każdym momencie nakreślić idee leżące u ich podstaw).

1. Definicja liberalizmu
Ta część pracy ma za zadanie dokonać definicji różnych tradycji wchodzących w skład idei liberalnej, liczącej sobie około 300 lat. Chciałbym pokazać, która z "wersji" liberalizmu stała się obowiązującą wykładnią tej doktryny obecnie. Moim zadaniem będzie ukazanie spójności myśli T. Hobbesa, J. Locke'a, I. Kanta, J. St. Milla, J. Rawlsa, J. Buchanana, R. Nozicka, R. Dworkina, W. A. Galstona, J. Waldrona, i innych filozofów tej orientacji. Oczywiście pewne wątki podejmowane w 16 czy 18 wieku nie są już obecnie rozważane w ramach tzw. liberalnego mainstreamu (np. problem własności prywatnej, sankcjonowanej przez prawo Boskie). Jednak to "unieważnienie" niektórych elementów dokonało się według "rekonstrukcji tradycji liberalnej" (Rawls, Nozick).

1.1. Liberalizm tradycyjny
W tym miejscu chciałbym zdefiniować główne twierdzenia klasycznego liberalizmu sformułowane przez jego klasyków (Hobbes, Locke, Kant, Mill). Są one zorganizowane wokół znalezienia możliwości zabezpieczenia roszczeń i uprawnień jednostki (w ramach koncepcji praw naturalnych).

1.2. Rekonstrukcja liberalizmu, liberalizm polityczny
Tutaj chciałbym dokonać wyodrębnienia tego, co można nazwać głównym nurtem współczesnego liberalizmu. Autorzy tacy jak John Rawls zadeklarowali poszukiwania nowego uzasadnienia dla wartości związanych z teorią i praktyką liberalizmu. W ramach rozróżnienia dobra i słuszności dokonała się rekonfiguracja tradycyjnych składników tej doktryny. W jej myśl porządek polityczny i społeczny nie może bazować na metafizycznych ideach, takich jak prawa naturalne czy autonomia jednostki. Zamiast tego trzeba poszukiwać uzasadnienia dla politycznego konsensusu, który obejmowałby wszelkie koncepcje "dobrego życia", które funkcjonują w danej rzeczywistości społecznej i politycznej (państwo). W tym momencie na plan pierwszy wysuwają się takie idee jak kwestia wolności i swobód politycznych i obywatelskich, idea neutralności i koncepcja tolerancji.

1.3. Liberalizm "w działaniu"
Tutaj przedmiotem moich zainteresowań będzie kwestia zastosowania powyższej nowoczesnej koncepcji liberalnej w praktyce współczesnej polityki. Liberalizm staje się pewnym nurtem procedur i działań podejmowanych przez międzynarodowe instytucje, leży też u podstaw dzisiejszego prawodawstwa, jako ideał i gwarancja budowania "zdrowego" organizmu politycznego (idea liberalnej demokracji). Rozważę tu dwa problemy:
- uniwersalizacja roszczeń politycznych (koniec państw narodowych; pojawienie się perspektyw dla istnienia instytucji międzynarodowych);
- koncepcja praw człowieka jako "sumienia ludzkości";

Uwaga:
Zdaję sobie sprawę z obszerności materiału, który musi być objęty badaniami do powyższych punktów. Jednak ta część pracy ma raczej charakter zreferowania ustaleń dokonanych przez najnowsze prace na temat liberalizmu. Przede wszystkim opierać się tu będę na wnioskach takich autorów jak George Sher, Stephen Gardbaum czy Wojciech Sadurski.

2. Zachód a "zderzenia cywilizacji"

2.1. Pochód praw człowieka - kulminacja rozwoju ideologii liberalnej (kulminacja rozwoju Zachodu - "koniec historii")

2.2. Zachód a obraz "innego"
2.2.1. Zachód jako hegemon polityczny, kulturowy, militarny, społeczny i gospodarczy
2.2.2. Sprzeciw wobec Zachodu, "zmierz Zachodu"
Tematy zebrane w punkcie 2 dotyczą słynnej dyskusji na temat prawomocności i konsekwencji wyróżnienia wielu cywilizacji i kultur na świecie, określenia ich różnych "interesów" i wartości, którymi się kierują. Najpierw zostanie tu wprowadzona kategoria Zachodu jako idei geograficznej i politycznej, oraz rozpatrzone zostaną skutki tego zabiegu. Opierając się na pracach Edwarda Saida, Immanuela Wallersteina czy Marii Todorovej, chciałbym pokazać, jak "Zachód" tworzony był w opozycji do tego, co "inne", zarówno geograficznie, politycznie, jak i kulturowo. Proces ten nie był neutralny. Jak zauważa Todorova, przez rozróżnienie Zachodu i Wschodu (Orientu - E. Said) dokonano podziału świata na "cywilizowany" i "barbarzyński". Dla mnie, ze względu na temat niniejszego projektu, ważna jest konstatacja, że dystynkcja ta, jak wskazał Larry Wolff, szła w parze z rozwojem koncepcji modernizacji (czyli, za Fernandem Braudelem i I. Wallersteinem - z rozwojem nowoczesnego, czy nowożytnego, liberalnego społeczeństwa), i jako taka pojawiła się stosunkowo późno, bo w okresie oświecenia. Co ciekawsze, związana była z odkrywaniem przez Zachód Europy Wschodniej. Ten ostatni wątek będzie mi towarzyszył już do końca moich rozważań.
W tym miejscu pracy zastanowię się również nad tezami książki "Zderzenie cywilizacji" Samuela P. Huntingtona. Czy rację ma autor, czy też jego krytycy, tacy jak Giovanni Arrighi, dla których główną linią podziału na "różne" rzeczywistości polityczne i społeczne nie jest ta wyznaczona przez cywilizacje czy kultury, ale ta, która oddziela bogate państwa rozwinięte, od państw III świata, które (z uwagi na niespawiedliwą globalną dystrybucję kapitału) żyją w ciągłej biedzie.
Również i ta część projektu będzie miała charakter częściowo odtwórczy. Jednak sposób uporządkowania poszczególnych twierdzeń, stawiane tezy (np. ta o potrzebie rozważenia na nowo sposobów percepcji tego, co "prowincjonalne", istniejące poza "centrum") należy określić jako ważne w obliczu dyskusji na temat porządku politycznego i transformacji ustrojowej dokonujących się w krajach Europy Wschodniej, a więc i w Polsce. Ta sama uwaga dotyczy kolejnych części projektu, gdzie będę chciał oprzeć się jedynie o swoje własne przemyślenia i wysunąć wnioski ważne zarówno dla teorii politycznej rozwijanej w naszym kraju, jak i, szerzej, dla sytuacji kulturowej, politycznej i społecznej Polski. Rodzime badania w tym zakresie ciągle wymagają nowych opracowań i rozważań. Mam nadzieję zaproponować jedno z nich.

3. "Bałkańskie wyzwania"
3.1. Europa Wschodnia
3.1.1. Od budowania społeczeństwa obywatelskiego do trwania w stanie permanentnej "transformacji ustrojowej"
W tym punkcie nastąpi zawężenie perspektywy badawczej. Zadam tu pytanie o możliwości rozważania szczegółowych, poza-teoretycznych, kwestii, i wyciągnę z tego wnioski. Przedmiotem mojego badania będzie rzeczywistość społeczna i polityczna Europy Wschodniej (lub Środkowo-Wschodniej). Zwrócę uwagę na następujące problemy: percepcja i stosunek Europy Zachodniej do Europy Wschodniej, stosunek europejskiego "Wschodu" do zachodniego centrum (kwestia modernizacji i westernizacji), "żelazna kurtyna" jako legitymizacja podziału politycznego i strefy wpływów dwóch zimnowojennych mocarstw, budowanie społeczeństwa obywatelskiego i demokratyzacja Wschodniej Europy, upadek komunizmu i idea "powrotu do Europy", krytyczność idei "transformacji ustrojowej" (problemy ekonomiczne, polityczne i kulturowe). Wpisanie kategorii "Europa Wschodnia" do punktu zatytułowanego "Bałkańskie wyzwania" nie jest przypadkowe. Chciałbym tu zdefiniować termin "bałkański", "bałkanizacja", jako określenie, które funkcjonuje w nauce zachodniej, i, za Maria Todorovą, poszukać jego głębszego, "poza-regionalnego" znaczenia.

3.2. Głos z Bałkanów:
- Zniszczenie Jugosławii - Stara Jugosławia, Nowa Jugosławia, pytanie o porządek polityczny na bazie "obcych" traktatów pokojowych.

3.3. Nadzieje i złudzenia w "cywilizowaniu" "bałkańskiego kotła"
- Polityka interwencji.

3.3.1. "Bałkanizacja" bałkańskiego społeczeństwa obywatelskiego
3.3.2. Praktyka praw człowieka w Byłej Jugosławii
3.3.3. Zmierzch idei państwa wielokulturowego

3.4. Polityka kata i ofiary: zawieszenie wiary w ideę liberalnej demokracji
3.4.1 Racjonalność przemocy
Powyższe punkty będą okazją do rozważenia kryzysu, który moim zdaniem pojawił się w globalnej teorii i praktyce politycznej w momencie rozpadu Jugosławii. Pojawi się tu wiele wątków, które generalnie będą miały za zadanie uzasadnić moją tezę o konieczności rekonstrukcji filozofii liberalnej w perspektywie "krytycznej" sytuacji na Bałkanach. Z pewnością znowu będzie tu miejsce dla opracować teoretycznych, jednak akcent zostanie położony na moje własne rozważania i badania. Chciałbym zadać pytanie o różnice między kulturowymi a ekonomiczno-politycznymi przyczynami konfliktu w Jugosławii. Dalej skupię się na problemie "winy", percepcji oraz wpisywania konkretnych rozwiązań, regulacji, łagodzenia konfliktów w Byłej Jugosławii w daną rzeczywistość i konfigurację polityki międzynarodowej, która często jest daleka od poszukiwania "obiektywnych", sprawiedliwych racji. Najważniejszym fragmentem tej części projektu będzie określenie, w jaki sposób "dwuznaczna" polityka (Jugosławia a kraje stojące na straży pokoju światowego) staje się sędzią w momencie zadania pytania o stan faktyczny i przyszłość zachodniego ładu społeczno-politycznego.

4. Liberalizm jako jedna z definicji "dobrego życia"

4.1. Kres liberalizmu politycznego

5. W poszukiwaniu możliwości "zmiany społecznej"
Tutaj wrócę na moment do dyskusji, które rozpatruję na początku projektu - chodzi o definicję liberalizmu jako meta-polityki, zaproponowaną przez J. Rawlsa. Chciałbym pokazać trudności tego sformułowania, opierając się zarówno na pracach wcześniej przytoczonych autorów, jak i ze względu na wnioski płynące z rozważań bezpośrednio poprzedzających ten punkt.

Zabieg ten będzie służył jako możliwość wprowadzenia kolejnej perspektywy z dziedziny filozofii politycznej. Chciałbym tutaj odnieść się do wniosków sformułowanych przez autorów zaangażowanych w lewicową krytykę zachodniego społeczeństwa demokratycznego. Myśliciele skupieni wokół amerykańskiego pisma Dissent, jak i ci bardziej radykalni, tworzący magazyn Z-Magazine zadają pytanie o perspektywy i szanse dla istnienia nowoczesnego społeczeństwa. Tacy autorzy jak Michael Albert czy Stephen Shalom intensyfikują swoje poszukiwania w obliczu takich kryzysów jak ten, którego świadkami jesteśmy obecnie w Kosowie.

 

 
 
Wrocław, 10.07.2000