Między anarchią i społeczeństwem obywatelskim.
Perspektywy liberalnej i postliberalnej filozofii społecznej i politycznej

 

Wstęp

1.Miejsce filozofii politycznej i społecznej w ramach dyscyplin filozoficznych i w stosunku do socjologii i nauk politycznych

  • nie ma tu pytań o istnienie i działanie systemów społecznych, zasad organizacji państwa czy ustrojów politycznych
  • filozofia polityczna zajmuje się kwestiami związanymi z takimi pojęciami jak prawo, władza, wolność, sprawiedliwość, własność

2. W ramach filozofii politycznej można wyróżnić dwa modele rozważania zagadnień związanych z jednostką, państwem i społeczeństwem:

  • model konserwatywny; w imię zasad rządzących w danym państwie; próby rozważań uzasadniających i usprawiedliwiających tradycję instytucji danego państwa; (Arystoteles, Tomasz z Akwinu, Monteskiusz, Locke, autorzy Federalist Papers, współczesne idee kontraktualistyczne i libertariańskie)
  • model radykalny (krytyczny); krytyka wewnętrzna - reinterpretacja tradycji w ramach istniejących instytucji, korzystająca z nich i dążąca do ich ulepszenia (utylitaryzm i socjalizm brytyjski przełomu XIX i XX wieku, koncepcje Johna Maynard Keynesa, komunitaryzm, liberalizm burżuazyjny ‘postmodernistyczny burżuazyjny liberalizm’ Richarda Rorty’ego); krytyka zewnętrzna - przeciwko zasadom rządzącym w danym państwie, w imię odrzucenia istniejących instytucji i całego porządku (Platon, radykalne wspólnoty chrześcijańskie w późnym średniowieczu, Marks, nihiliści, anarchiści, lewacy)

3. Zadania filozofii politycznej i społecznej dzisiaj: właściwe ujęcie relacji między jednostką i wspólnotą (państwem) - koncepcja obywatelstwa

Część I

Robert Nozick: między anarchią i wolnością. Od państwa minimalnego do wspólnoty korporacyjnej

1. Anarchy, State, and Utopia

  • punkt wyjścia: absolutne prawa jednostek, poddanie w wątpliwość sens istnienia państwa (Anarchy str. IX)
  • konkluzja książki: państwo minimalne - działania przeciwko przemocy, kradzieży, oszustwom
  • państwo nie może: zmuszać nikogo do rezygnowania ze swych dóbr na rzecz kogoś innego; zabraniać komuś robić co mu się podoba ze swoją własnością
  • radykalne odrzucenie egalitaryzmu i sprawiedliwości dystrybucyjnej

2. Nowa koncepcja w pracy Nozicka z 1989 roku (The Examined Life)

  • usunięcie klasycznego liberalizmu; polityczne, wybory jednostki - mogą odbywać się w ramach wspólnoty, w perspektywie dążeń do solidarności; potwierdzanie człowieczeństwa, a nie tylko czysty interes (Examined Life str. 287)
  • polityka, społeczeństwo współczesnych demokracji; ekspresja jednostek; kształtowanie indywidualności
  • dopuszczalne ograniczenia wolności, ale nie w ramach ogólnego systemu; rola prawa - rozstrzyganie konkretnych problemów
  • idea “zygzaka politycznego’”- nie jedna opcja w życiu społecznym (np. indywidualizm), ale gotowość do zmiany stanowisk; wybory; partie

Część II

John Gray: postliberalne społeczeństwo obywatelskie

1. Postliberalizm

  • Upadek klasycznego liberalizmu; w ramach współczesnego liberalizmu nie ma miejsca dla fundamentów filozofii liberalnej (uniwersalizm, indywidualizm, egalitaryzm, melioryzm - niezdeterminowany rozwój człowieka)

2. Zasady społeczeństwa obywatelskiego

  • zadania postliberalnej filozofii politycznej: obrona społeczeństwa obywatelskiego (obrona instytucji stojących na straży wolności i pokoju społecznego); gwarancja istnienia wielości poglądów (pluralizm); tolerancja; neutralność instytucji; rządy prawa; prawa własności (prywatnej bądź dzielonej przez wielu, ale nigdy kontrolowanej przez centralną agendę); wolność sumienia, słowa, zrzeszania się, podróżowania
  • konsekwencje: to nie musi być klasyczne społeczeństwo liberalne z wolnym rynkiem, antyprotekcjonistyczne, indywidualistyczne

Część III

Między anarchią a porządkiem. Filozofia polityczna Thomasa Hobbesa

1. Stan natury, stan wojny

  • wolność ludzi doprowadzić może do niepokoju, nieładu; jak wolność nie powinna doprowadzić do zniszczenia pokoju?
  • anarchia - ludzie odrzucą państwo i skierują się do swoich uprawnień ze stanu natury
  • Hobbes boi się nie opresji, ale niebezpieczeństw płynących z utraty przez rządzących władzy
  • w stanie natury ludzie są równi; ale istnieje też niedostatek (ograniczone zasoby dóbr), który rodzi zazdrość i chęć zdobycia wszystkiego - kradzież, morderstwo; powoduje to ciągłą nieufność, podejrzliwość między ludźmi; ciągła gotowość do wojny

2. Władza, kontrakt, społeczeństwo obywatelskie, suweren, Lewiatan

  • przyczyny konfliktów: konkurencja (walka o zysk), brak zaufania (walka o zapewnienie sobie bezpieczeństwa), pycha (walka o zapewnienie sobie posłuchu)
  • istota Hobbesa: władza - jej pragnienie to przyczyna wojen
  • ale w końcu zorientują się, że w ramach tego dążenia zostaje zagrożona najważniejsza idea - prawo do życia; ludzie chcą zatem jakoś żyć obok siebie; prawo; instytucje; państwo
  • następuje wyjście ze stanu natury i powstaje społeczeństwo obywatelskie: powołane przez rozsądne jednostki (konwencja unii); zapewnienie bezpieczeństwa, którego brak w stanie natury;
  • władza - zrzeczenie się jej przez strony kontraktu, przekazanie “osobie trzeciej”; w ramach aktu posłuszeństwa (pactum subjectionis)
  • suweren ma maksymalna władzę nad gospodarką (dominium) oraz aparatem władzy i przymusu (imperium); nie jest ograniczony prawem, bo sam je tworzy: prawa natury przestają istnieć - pojawia się prawo pozytywne: rzeczywistość ‘techniczna’, retoryczna; prawo to zasady realizacji danego celu w danych warunkach, ale tylko suweren może te zasady określić; legalizm etyczny - sankcja moralna: słuszne jest to, co ustanowi suweren (kradzież w ramach wojny ‘sprawiedliwej’); obraz Lewiatana z księgi Hioba - władza, której na ziemi nikt nie posiada
  • nieodwołalność władzy; suweren odpowiada jedynie przed Bogiem
  • podsumowanie: Hobbes tworzy teorię posłuszeństwa państwu wyprowadzoną ze stanu natury, praw jednostek, idei kontraktu społecznego

Część IV

John Locke: między opresją a wolnością

  • stan natury dla Hobbesa to stan ‘brudny’, brutalny, stan ciągłego zagrożenia i samotności; wszyscy przeciwko wszystkim; nie ma tu moralności, słuszności, sprawiedliwości

1. Stan natury

  • według Locke’a: ‘brak wspólnego posiadającego autorytet sędziego wprowadza wszystkich ludzi w stan natury’ (Dwa traktaty o rządzie II, paragraf 19)
  • nie ma tu kwestii istnienia rządu, państwa, “trzeciej strony” w kontrakcie
  • stan natury ma sens moralny: samozachowanie, wolność, słuszność; obowiązki w oparciu o to; oparcie na Bogu (II paragraf 135; I paragraf 116)

2. Społeczeństwo obywatelskie

  • w tych warunkach zachodzi kontrakt; wymiar moralny a nie socjologiczny; alternatywy to anarchia lub rząd minimalny; absolutyzm (Hobbes) jest gorszy od anarchii
  • jednostki nie rodzą się obywatelami; każdy wybiera swoją ‘przynależność’ - woluntaryzm (w granicach i w oparciu o prawa, które posiada)
  • podstawa - wolność; jej negatywny charakter (przeciwko możliwości skrzywdzenia); społeczeństwo obywatelskie istnieje tylko po to, aby zapewnić nienaruszalność praw jednostki, a nie żeby przejąć te prawa
  • jednostki mają prawa, a rządy je otrzymują od nich (przekazanie - transfer)
  • realny a nie hipotetyczny kontrakt: idea samorządu; reprezentacja; parlamentaryzm; rola zaufania w stosunku do rządzących

Część V

Społeczeństwo obywatelskie, prawa jednostki, prawa wspólnot, wolność, sprawiedliwość

Propozycje

  • Rawls - pogodzenie wolności i równości (dwie zasady sprawiedliwości jako bezstronności)
  • komunitaryzm - przeciwko jaźni odseparowanej od dobra (fałszywy pluralizm)
  • prawa mniejszości - etnicznych, kulturowych (Will Kymlicka) w ramach prawdziwego pluralizmu: zasady “złożonej sprawiedliwości” (Michael Walzer) - udział w systemie znaczeń, rozumienia, sensu; dystrybucja ze względu na to co ma znaczenie (czyli w ramach wspólnot)
  • “zabezpieczenie demokracji”:
  • 184 państwa niepodległe, 600 grup językowych, 5.000 grup etnicznych; milczenie liberalizmu na temat praw grup (Powszechna Deklaracja Praw Człowieka, Konwencja Helsińska); po kolejnych wojnach okazuje się fałszywość tego: koniec Zimnej Wojny - sztucznie kontrolowany konsens między istniejącymi obok siebie grupami etnicznymi, religijnymi zostaje zniesiony, rozpoczynają się krwawe porachunki (Bośnia)
  • Michael Sandel - republika obywatelska: przeciwko liberalizmowi proceduralistycznemu; potrzeby wspólnot (nie tylko słuszności ale i dobra);
 
 
Wrocław, 10.07.2000