Państwo - władza - suwerenność.
Niccolo Machiavelli i narodziny nowoczesnej koncepcji polityki (Książę)

 

1. Wstęp
  • istota polityki - zdobycie i utrzymanie władzy (ekonomiczno-polityczne), już nie szczęście, dobro wspólne;

2. Nowe księstwa

  • zdobycie władzy: Mojżesz, Cyrus, Romulus, Tezeusz <- okazywanie dzielności (cnoty), w danych warunkach politycznych - walka o władzę i jej utrzymanie (rewolucja związana z nowym władcą - jak się ustosunkują do tego obywatele?); bunt - przyjaciele (pozyskać nowych), wymuszenie - "gdy wierzyć przestaną, trzeba im wlać wiarę przemocą";
  • ustanowienie nowej władzy:

- męstwo

- przypadek: Cesare Borgia, fortuna; ale w jej ramach działanie - praktyka władzy, "technologia";

- zbrodnia: dobre lub złe posługiwanie się okrucieństwami; dobre - usprawiedliwione dla dobra państwa, jeśli nie mnożą się, są stosowane jednorazowo z myślą o przyszłym porządku;

- przez obywateli: gra interesów ponownie - możni uciskają lud; bunt; poszukiwanie władcy, albo przejście w stan anarchii - książę musi rozwiązać napięcia (poparcie w ludzie i zrobienie porządku w szykach możnych); państwo takie najszybciej jednak upada - rewolucja, której może zapobiec "technologia"

  • księstwa kościelne - zaprzeczenie typów podanych przez Machiavellego - zdobywa się je przez cnotę i szczęście, a rządzi bez obydwu - oparcie na potędze religii (znowu "technologia", jednak według M. niewystarczająca -> jej siła leży w psychice, bez względu na brak cnoty czy szczęścia władca dalej jest władcą);

3. Sprawowanie władzy - bezpieczeństwo, suwerenność

  • dobry książę - który potrafi (pieniądze, duże zasoby ludzkie) pokonać każdego wroga, bronić się (mury, fortyfikacje); [X]
  • wojsko, milicja, bezpieczeństwo, obrona;
  • podstawa dobrego państwa - prawo i wojsko (dobre prawo, jeśli pozwala - przy pomocy wojska - obronić księstwo);
  • rodzaje wojsk: najemne (złe, bo niewierne, walczy dla żołdu, nie ma poczucia przynależności; nie ma interesu ginąć za księcia), posiłkowe (też bezużyteczne - może stać się niebezpieczne dla księcia, gdy przegrywa obarcza go winą, gdy wygrywa - chce mieć z tego zyski); własne - poddani (obywatele, ludzie wybrani przez księcia), których zdobywa się i jedna według "reguł" utrzymania księstwa;
  • książę - wojsko <- najważniejsza relacja [XIV]; organizacja wojska, dyscyplina, wojny - istotą urzędu, który książę sprawuje jest władza i rządzenie (w czynach, jak i w myśleniu) - nie może nigdy stać się zlekceważonym - ciągła gotowość, że ktoś będzie chciał odebrać mu władzę;

4. Książę jako dobry władca, suweren: realizm polityczny, cnoty obywatelskie, verita effettuale

  • druga część Księcia od rozdziału [XV], istota - stosunek księcia do swojego państwa (stosunek do obywateli - cechy księcia);
  • książę musi umieć nie być dobry - może nawet działać haniebnie, jeśli tylko to może ocalić państwo;

"Wielu wyobrażało sobie takie republiki i księstwa, jakich w rzeczywistości ani nie widzieli, ani nie znali; wszak sposób, w jaki się żyje, jest tak różny od tego, w jaki się żyć powinno, że kto, chcąc czynić tak, jak się czynić powinno, nie czyni tak, jak inni ludzie czynią, ten gotuje raczej swój upadek niż przetrwanie; bowiem człowiek, który pragnie zawsze i wszędzie wytrwać w dobrem, paść koniecznie musi między tylu ludźmi, którzy nie są dobrymi. Otóż niezbędnym jest dla księcia, który pragnie utrzymać się, aby potrafił nie być dobrym i zależnie od potrzeby posługiwał się lub nie posługiwał dobrocią.

Pomijając przeto to wszystko, co odnośnie do księcia powstało tylko w wyobraźni, i mając na uwadze wyłącznie to, co jest prawdziwe, powiem, że wszystkich ludzi, a najbardziej książąt, jako wyższych stanowiskiem, określa się jedną z tych własności, które przysparzają im nagany lub pochwały; to znaczy, jednego uważa się za hojnego, drugiego za skąpca, by użyć toskańskiego wyrażenia (albowiem "zachłanny" oznacza w naszym języku także takiego, który, chce grabieżą wzbogacić się, skąpcem zaś nazywamy tego, który w używaniu swej własności jest zbyt wstrzemięźliwym); jednego uważa się za lubiącego dawać, drugiego za drapieżnego, jednego za okrutnego, drugiego za litościwego, jednego za wiarołomnego, drugiego za dotrzymującego wiary, jednego za zniewieściałego i bojaźliwego, drugiego za walecznego i mężnego, jednego za ludzkiego, drugiego za dumnego, jednego za rozwiązłego, drugiego za czystego, jednego za szczerego, drugiego za chytrego, jednego za nieokrzesanego, drugiego za łatwego w pożyciu, jednego za poważnego, drugiego za płochego, jednego za religijnego, drugiego za niedowiarka i tym podobne.

Wiem, że każdy przyzna, jakoby było najchwalebniejszą rzeczą, aby książę posiadał te z wymienionych cech, które uważa się za dobre. Gdy jednak ani ich mieć, ani w pełni posługiwać się nimi nie można, ponieważ nie pozwalają na to stosunki ludzkie, przeto książę musi być na tyle rozumny, aby umiał unikać hańby takich tylko wad, które by pozbawić go mogły panowania...." [XV]

realizm polityczny: cnotliwość obywatelska, a nie moralna;

  • hojność - skąpstwo: to pierwsze niewłaściwe, bo lud nigdy nie ma dość; podtrzymanie obrazu hojnego oznacza niepotrzebne wydatki (wysokie podatki, konfiskaty itp.); skąpstwo - oszczędność środków na obronę wojskową (to jest najważniejsze, a nie cnoty);
  • miłość - strach: łaskawość (umiarkowanie, rozwaga, ludzkość) lepsza od srogości; lepiej budzić jednak strach (ze względu na naturę ludzką <- chciwość, podstępność, kłamstwo, zysk - obywatele też postrzegani w zgodzie z realizmem politycznym); miłość oparta na więzach zobowiązań, które można łatwo zerwać (nikczemność ludzi); strach - oparty na karze, więzy nie zerwą się tak łatwo;
  • władza, siła utrzymuje społeczeństwo, ale z drugiej strony nie nienawiść ani lekceważenie;
  • dotrzymywanie słowa - manipulowanie w celu utrzymywania władzy (nie ma faktów, jednej rzeczywistości - są tylko warunki do pełnienia władzy); [XVIII]

5. Poza przemocą i okrucieństwem - wprowadzenie do polityki republikańskiej

  • od rozdziału [XX] zwrot - nie akcent na rządy przy pomocy wojen i wojska, najważniejsze się staje to, aby książę nie wywołał przeciwko sobie nienawiści (nie można pokładać całej ufności w twierdzach);
  • staranie się o poważanie, szacunek - w danych warunkach - książę cały czas musi być dobrym człowiekiem, dawać przykład, dokonywać nadzwyczajnych rzeczy, mieć swoje zdanie (przeciwko neutralności); uczestniczyć w życiu obywatelskim, zgromadzeniach, gdzie ma potwierdzać swoją pozycję;

6. Do dyskusji: różnice między Realpolitik a Machtpolitik

  • Arystoteles - Machiavelli
  • Harold D. Laswell, Abraham Kaplan "Power and Society" - początek szkoły politologicznej w Yale: związek między filozofią polityczną a polityką jako nauką: u A. a Polityce mamy stosunek 75:25 zdań filozoficznych do politologicznych, w Księciu - tylko politologiczne; Machiavelli - wolny od wartościowania - oddzielenie etyki od polityki, tylko wtedy można mówić o autonomii polityki;
  • ale nie chodzi tu o ideę neutralności jak w liberalizmie socjologicznym Webera, jedynie konsekwencja porzucenia średniowiecznego pojęcia Republica Christiana - państwo jako status (state) - stanowisko (w Rozważaniach i Historiach florenckich funkcjonuje stare określenie jednak);
  • istota nowego pojęcia - organizacja państwa: władca zdobywa i podtrzymuje władzę - ówczesne Włochy - auctoritas zdobyty przez potestas (władza), a nie odwrotnie - sekularyzacja;
  • księstwa renesansowe - nie można oddzielić polityki od księcia - czy to tak jak tyrania? nie - u Arystotelesa tyrania związana z poparciem motłochu - tyran najpierw był demagogiem (Cezar - kres republiki rzymskiej); Cesare Borgia nie oparł się na popularności wśród mas - i tu najważniejsza różnica ("polityka zbieżna z charakterem Księcia"); między politykiem a polityką (polityka demokratyczna, socjalistyczna, nacjonalistyczna - coś więcej niż sam polityk), nawet Stalin nie mógł się oddzielić od swojej polityki;
  • polityk może być "czysty", jak i nastawiony na realizację celu, dążący do ideału; czy zatem istnieje polityka absolutnie czysta (lub absolutnie idealistyczna), bez etyki, zdaniem Machiavellego? - polityka to nie etyka, ale czym jest polityka? - nie powiedział; czysta polityka jest równie nierealna jak całkowicie idealistyczna;
  • machtpolitik - działa tylko w oparciu o pojęcie heglowskiego ethosu - Sittlichkeit (narodowy, klasowy); oddanie dla sprawy - Sache; Machtpolitik = Sachepolitik
 
 
Wrocław, 10.07.2000