Piekło współczesnej polityki.
Liberalizm, a jego czystki etniczne, wojny religijne, "interwencje humanitarne" i "słuszne sprawy"

 

 

"the Third World becomes a signifier that allows us to forget that 'worlding'" - Gayatri Chakravorty Spivak

A. Powrót upiorów i tomahawków (tolerancja, przemoc, brudne kontrakty)

W nowoczesnym świecie jednym z najbardziej "krytycznych" zagadnień staje się problem tolerancji. Genealogia tej "krytyczności" wydaje się oczywista: Z jednej strony współczesna praktyka i teoria polityczna wyrosła na gruncie pokoju, który na trzysta lat zagościł w Europie po wojnach religijnych w 16 i 17 wieku; stosowała się do wskazań teoretyków proceduralnego, liberalno-demokratycznego, czerpiącego korzyści z rozwoju rewolucji przemysłowej, a następnie osadzonego w dobie rzeczywistości post-industrialnej, społeczeństwa (Benedict de Spinoza, Thomas Hobbes, Adam Smith, David Hume, John Locke, Jeremy Bentham, John Stuart Mill). Z drugiej strony proceduralizm meta-polityczny zawsze miał kłopoty z "urzeczywistnieniem": roszczenia różnych grup (religijnych, etnicznych, kulturowych, obyczajowych) przeważnie wykluczały preferowany odrodzeniowy, oświeceniowy kontrakt, i odwoływały się do swoich interesów, nie opartych na zasadzie"słuszności" (czy praw, uprawnień), a nawiązujących do partykularnego, specyficznie rozumianego "dobra"(romantyczne odkrycie przywiązania do narodu, powstanie idei nacjonalistycznych, które dały początek istnieniu tzw. nation state, "dialektyka" integracji i dyskryminacji w USA i Kanadzie, dyskryminacja większości przez mniejszość w RPA, czystki etniczne w Bośni, purytanizm muzułmański w Afganistanie). "Z trzeciej strony" już same początki liberalizmu związane są ze złudzeniami co do tego, że wszyscy członkowie społeczeństwa pragną żyć w oparciu o consensus - zgodnie ze słowami Hegla z jego "Zasad filozofii prawa": pluralizm spowodował, że stało się możliwe zaistnienie tolerancji religijnej, zdecydowanie przeciwnie do intencji samego Lutra czy Kalwina (§ 270). Dzisiejsza rzeczywistość społeczna polityczna coraz częściej zmusza nas do rozważenia na nowo idei tolerancji. Dyskryminacja ze względu na rasę, pochodzenie, płeć, wyznawaną religię, i w ogóle kwestia praw mniejszości to część naszej codzienności. Jak filozof może się z nią zmierzyć?

Ciąg dalszy dopisało życie...

Dzisiaj, gdy od napisania powyższego "wyznania" minął dokładnie rok, z przerażeniem można spoglądać, jak to, co stanowiło troskę filozofa zaczyna straszyć w biały dzień, nie zważając na czas, kiedy będzie można zajrzeć do książek i podumać nad kondycją ludzką na przełomie tysiącleci. Nie ma na to czasu. Gdy w samym centrum Belgradu, na ulicy Kneza Milosa, "dwa metry" obok cerkwi św. Marka, czy wprost w serce dumy tego miasta, Nowego Belgradu, gdzieś w trójkącie między budowanym centrum basketballu, "coca-cola building" i Hotelem Hyatt, padają tony (przeliczane na miliony dolarów dziennie) eksplodującego złomu, trzeba się zapytać - "O co tutaj chodzi?!" Na odpowiedź, niestety, też nie ma czasu. Czystki etniczne to bardzo interesująco brzmiący termin. Kiedy się w końcu okaże, kto "czyścił", kto był "czyszczony", kto cierpiał, kto zadawał ból, kto kłamał, kto tak naprawdę mordował w Racaku, no i czym, "after all", jest Wyzwoleńcza Armia Kosowa? Czy rzeczywiście ta "higieniczna wojna" musiała wybuchnąć? Ja nie liczę na pana Jamie Shea... ani na Vuka Draskovica...

Życie popisuje się ciągami dalszymi

Czas jest bezlitosny. Tego, co odsłania i zasłania nie można ukryć. Trwając w tej dialektyce 21-wiecznej (kiedy wreszcie muezin wezwie nas do modlitwy el magrib zachodzącego słońca kapitalizmu?), nie przestajemy przecierać oczu widząc postępy negocjacji pokojowych, składanie wieńców na grobach, anihilację Radia B92, bojówki Otporu, marsze zwolenników SDSM w centrum Skopje, znudzonych kierowców natowskich ciężarówek rozrywających nawierzchnię autostrady do Belgradu kilka kilometrów dalej, bezlitośnie rozcieńczoną "wspólnotę demokracji", szeregi Arabów maszerujące do Ziemi Obiecanej w Erez czy wymiatane z niej w Abu Dis. Czytelnicy polscy analizują eksperyment w czasie rzeczywistym George'a Sorosa i w zażenowaniu spuszczają wzrok, by nie dojrzeć przerzucanych nad ich głowami miliardów dolarów, które znowu utoną w Rosji. Spokojnie - odbijemy to sobie w roku 2001, kiedy będzimy już znali Datę Przystąpienia Do Unii Europejskiej. Inny autor-ytet znany z kolejnej fundamentalnej pracy na temat współczesnego świata (czyli wybitny politolog amerykański, jak napisałaby o nim Gazeta Wyborcza), Ben Barber, mimo obecności Aleksandra Smolara, który zaprosił go do Warszawy na forum organizacji pozarządowych, "pozwolił sobie" na wyrażenie swoich wątpliwości co do kontynuowania procesu poszerzania UE bez konsultacji z dalekim wschodnim sąsiadem Polski. Jedna pomyłka (wstąpienie państw Europy Wschodniej do NATO) kosztowała "Nas" ("Ich") juz zbyt wiele. Żarko i Nikola opowiadali mi o nieprzyjemnościach, które spotkały ich przy wjeździe do Polski, ze strony strażników Wchodniej Flanki Europy. Macedoński paszport musi być odpowiednio zlustrowany, "ucywilizowany".

Podczas zajęć będziemy mieli do czynienia z najnowszą myślą polityczną. I nie tylko. Często materiałem do naszych badań będą aktualne artykuły prasowe, audycje radiowe i telewizyjne. Student będzie miał okazję zorientować się, jak bardzo praktyka połączona jest z teorią, a nawet więcej - jak bez teorii niemożliwe jest zrozumienie wydarzeń dziejących się w "prawdziwej" polityce i społeczeństwie. Zajęcia nie będą jednak miały charakteru "ćwiczeń w orientacji publicystycznej". Prawdopodobnie właśnie w kontekście problematyki rozpatrywanej podczas tych zajęć da się uchwycić najmocniej filozoficzny wymiar teorii politycznej.

B. Struktura zajęć

Proseminarium będzie się składało z dwóch części: teoretycznej i praktycznej.

1. W tej pierwszej zbadana zostanie historia idei tolerancji, główne koncepcje określające supremację tej idei nad wszystkimi innymi zasadami fundującymi nowoczesne państwo oraz kontrowersje wokół różnych modeli tolerancji (teoria praw naturalnych, świecka wolność religijna, "neutralność", anti-establishment clause, melting pot, multikulturalizm, swobody obywatelskie).

2. Przedmiotem drugiej części zajęć będzie rozważenie, w jaki sposób na trudności, których nowoczesne społeczeństwa doświadczają w kwestii tolerancji, wpłynęła liberalna idea praw człowieka (będąca zwieńczeniem i konsekwencją badanej w części teoretyczno-historycznej tradycji). Jak powinniśmy rozumieć relacje między obywatelami w państwie i członkami danej społeczności: czy opierając się na koncepcji autonomicznej, absolutnej, kierującej się jedynie własnymi, zapisanymi w kontrakcie prawami i obowiązkami jaźni, czy poszukując "komunitarystycznej" definicji człowieka jako uwikłanego w ciąg tradycji, narracji, systemów wartości i ról, związanych z kulturą, w której żyje, czy też może istnieje tu szansa na alternatywne rozwiązanie, które nie zostanie uwikłane ani w pułapki Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka (odnotowane m.in. przez Willa Kymlickę i bardziej, w sensie socjologiczno-politologicznym, przez Marthę Nussbaum), ani nie zmusi nas do stworzenia nowego społeczeństwa lokalnych wspólnot, organizacji i komitetów osiedlowych, ochrzczonych przez Michaela Walzera jako powracające wartości plemienne (the new tribalism). W części tej przewidziano szereg ćwiczeń typu case studies, gdzie rozważane będą hipotetyczne i rzeczywiste sytuacje i problemy związane z roszczeniami różnych grup mniejszościowych.

C. Zaliczenie

Uczestnictwo w proseminarium zostanie zakończone napisaniem krótkiego eseju na jeden z tematów, które zaproponuje prowadzący. Studenci będą mieli również za zadanie wygłoszenie referatu dotyczącego programu zajęć.

D. Uwagi dodatkowe

W ramach zajęć przewidziane jest uczestnictwo zaproszonych gości z kraju i zagranicy, specjalistów z zakresu teorii politycznej.

E. Literatura

Oczywiście analizowane zostaną główne dzieła takich filozofów jak Benedict de Spinoza, Thomas Hobbes, John Locke czy John Stuart Mill. Oprócz tego przewidziana jest lektura szeregu opracowań tematu, między innymi:

a). w języku polskim:

Barber, Benjamin, Dżihad kontra McŚwiat, Warszwa, Muza 2000 (wydanie 2)

Brubakers, Roger, Nacjonalizm inaczej, Warszawa, PWN 1998

Hobsbawm, Eric, Wiek skrajności, Warszawa, Politeja 1999

Huntington, Samuel P., Zderzenie cywilizacji, Warszawa, Muza 1998

Kymlicka, Will, Współczesna filozofia polityczna, Kraków: Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, 1998

Rawls, John, Liberalizm polityczny, Warszawa, PWN 1998

Walzer, Michael, O tolerancji

Offe, Claus, Drogi transformacji, Warszawa, PWN 1999

b). w języku angielskim (lub francuskie i niemieckie przekłady, jeśli istnieją):

Greenawalt, Kent, Religious Convictions and Political Choice, Oxford: Oxford U.P. 1988;

Horton, John (ed.), Liberalism, Multiculturalism and Toleration, New York: St. Martin’s Press 1993;

Kymlicka, Will, Multicultural Citizenship: A Liberal Theory of Minority Rights, Oxford: Clarendon Press, 1995;

Mendus, Susan, Toleration and the Limits of Justice, London: Macmillan, 1989;

Perry, Michael J., Morality, Politics, and Law: A Bicentennial Essay, Oxford: Oxford U.P. 1988;

Perry, Michael, Religion and Politics: Constitutional and Moral Perspectives, Oxford: Oxford U.P. 1997;

Sigler, Jay, Minority Rights: A Comparative Analysis

 

 
 
Wrocław, 10.07.2000