Pokój, "sojusznicza siła", przemoc, dominacja.
Polityka praw człowieka - między uniwersalizmem a manipulacją

 

1.Wprowadzenie

W ubiegłym roku cały świat obchodził 50 rocznicę uchwalenia Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka. 10 grudnia 1948 roku na arenie polityki, społeczeństwa, kultury i szerzej - cywilizacji, pojawił się dokument, który na nowo miał zdefiniować relacje międzyludzkie (określając przy okazji to, kim jest człowiek jako taki), stosunek jednostki do państwa i do "wspólnoty ludzkiej", wartości, w oparciu o które miała odtąd funkcjonować cała "maszyneria" (instytucje, prawa, struktury polityczne) starania się o globalny pokój i jego ochronę. Poza wymiarem czysto prawniczym, politycznym i militarno-strategicznym, prawa człowieka mają swój oczywisty sens "filozoficzny". Z jednej strony to właśnie filozofowie byli jednymi z tych, którzy przygotowywali wszystkie dokumenty, które złożyły się na tak zwaną Kartę Praw Człowieka (Deklaracja oraz dwie konwencje międzynarodowe). To oni pracowali nad tym, jak ustalić listę wartości, reguł i praw wspólnych dla wszystkich ludzi niezależnie od kultury, pochodzenia, wyznawanej religii czy funkcjonowania w danym porządku politycznym. Z drugiej strony to, co od 50 już lat rozwijane jest jako koncepcja praw człowieka (zarówno teoria, jak i praktyka) ma charakter filozoficzny. Czym są prawa wspólne wszystkim ludziom? Jak określić ich legitymizację, konsens, który związany jest z ich wyznawaniem, przestrzeganiem, ochroną? Czy można rzeczywiście znaleźć "listę" takich cech, które są wspólne wszystkim mieszkańcom naszej Ziemi? Czy za promowaniem praw człowieka stoi niepodważalna wiara w ich słuszność? Czy mogę one być przedmiotem (i ofiarą) manipulacji, wykorzystywania w szczególnych celach, w określonych interesach? Czy ich istnienie pozwala mieć nadzieję, że w końcu kiedyś nadejdzie moment w dziejach ludzkości, gdy zostaną zlikwidowane już ból, cierpienie, nędza, wojny, niesprawiedliwość? Takie fundamentalne pytania muszą pojawić się przy rozpatrywaniu tego fundamentalnego problemu związanego z faktem istnienia człowieka w kulturze, społeczeństwie, w pozostawaniu ludzi we wzajemnych relacjach między sobą. Z pewnością filozofia jest uprawniona (zobowiązana?) do zajęcia tu jakiejś pozycji?

2. Struktura zajęć

Wykład będzie się składał z dwóch części. Pierwsza będzie miała charakter wprowadzenia do problematyki praw człowieka (perspektywa historyczna i analityczna: jak tworzono Deklarację Praw Człowieka, jaka jest jej zawartość, jaka jest struktura praw i instytucji stojących na jej straży). Druga część będzie pełniła funkcję krytyczną (zostaną tu zadane pytania o funkcjonowanie praw człowieka we współczesnym świecie; przede wszystkim podniesione zostaną dwie kwestie: czy rzeczywiście prawa człowieka mają wymiar uniwersalny, oraz jakie są problemy koncepcji praw człowieka, jakie trudności i wyzwania napotyka ich promowanie w dzisiejszej sytuacji społecznej, politycznej i kulturowej).

3. Wstępna lista tematów wykładu

1. Źródła koncepcji praw człowieka: filozofia, polityka, prawo, historia.

2. Miejsce idei praw człowieka w strukturze organizacji stojących na straży prawa i pokoju międzynarodowego (prawa człowieka jako jedna z wartości, ale i "narzędzi", których istnienie związane jest z Organizacją Narodów Zjednoczonych).

3. Uchwalenie Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka i pozostałych dokumentów Karty Praw Człowieka jako jedno z najważniejszych wydarzeń w dziejach cywilizacji.

4. Analiza zawartości Karty Praw Człowieka (struktura praw w niej zawartych).

5. Instytucje oraz organizacje stojące na straży praw człowieka.

6. Jak jest filozofia praw człowieka? W imię czego należy ich bronić? Jakie wartości leżą u podstaw tej filozofii?

7. Powszechna Deklaracja Praw Człowieka jako zwieńczenie ewolucji koncepcji liberalnej demokracji, która jest "produktem" cywilizacji zachodniej (porządek polityczny, który promuje Karta Praw Człowieka).

8. Moment krytyczny koncepcji praw człowieka - zderzenie cywilizacji: uniwersalizm czy hegemonia Zachodu?

9. Polityka praw człowieka (analiza powiązań filozofii i polityki praw człowieka z wymiarem militarnym - ONZ a NATO - interwencje humanitarne, prawem międzynarodowym, ideą sprawiedliwości).

10. Szczegółowe problemy, na które napotyka szerzenie praw człowieka dzisiaj (wielość kultur; zapobieganie konfliktom - pomoc jego ofiarom, ściganie tych, którzy dopuścili się zbrodni przeciw ludzkości; wolność słowa; problem "trzeciego świata" i biedy; "ograniczanie Lewiatana" itp.).

4. Uwagi

Zajęcia mają formę wykładu i w zasadzie nie wymagane jest tu aktywne uczestnictwo studentów w przygotowywaniu tematyki i problematyki poszczególnych spotkań. Jednak chciałbym, ze względu na specyfikę przedmiotu wykładu, aby studenci zapoznawali się z nim w stopniu nie ograniczającym się jedynie do słuchania wykładowcy i prowadzenia notatek. Przede wszystkim wskazane by było, aby sięgnęli oni do literatury, na której opierać się będzie wykład. Co prawda większość pozycji, która opracowuje ten temat w takim zakresie, jaki chciałbym uwzględnić podczas zajęć, nie jest dostępna po polsku, jednak została, zwłaszcza ostatnio, wydana na rynku polskim pewna ilość książek, które okażą się tu pomocne. Poza tym będę się starał przygotowywać tłumaczenia fragmentów niektórych, szczególnie ważnych, pozycji. Oto przykładowa lista lektur, które zostaną zaproponowane studentom:

"Prawa człowieka - zbiór dokumentów"

Edward Said, Orientalizm

Rogers Brubaker , Nacjonalizm inaczej

John Rawls, Liberalizm polityczny

Samuel P. Huntington, Zderzenie cywilizacji

Jack Donnelly, International Human Rights

5. Materiały online

"The Economist: A Survey of Human-Rights Law"

Prawa człowieka - tablica czasowa

Prawa człowieka - słownik pojęć



 
 
Wrocław, 10.07.2000