Robert Nozick: libertariańska koncepcja sprawiedliwości

 

1. Najważniejsza idea libertariańska: wszyscy mają równe prawo do wolności

2. Wolność a równość

równość to zasada działania państwa w celach paternalistycznych, moralizatorskich i egalitarystycznych;

stąd libertarianizm podejmuje specyficzną krytykę równości: nie za to, że produkuje ona niewydajność w społeczeństwie, korupcję czy absolutne pogwałcenie swobód, ale dlatego, że narusza samą podstawę swobód - niszczy wolność jako taką;

Nozick: równość to kradzież, zabieranie ludziom tego, co prawnie (rightly - z natury; specyficzne znaczenie right u Nozicka) należy do nich;

3. Libertarianizm posiadania (possessive libertarianism)

osłabienie wolności to nie tyle kwestia mającej na celu ograniczenie wyboru ingerencji, co niedopuszczalnego ograniczania wyboru w ogóle;

osłabienie wolności jest niedopuszczalne, ponieważ narusza ono podstawowe prawa:

  • do tego, że nie można kogoś skrzywdzić lub go prześladować, jeśli nie zranił on kogoś innego;
  • do tego, że nikogo nie można zmuszać lub więzić za to, że nie chciał on czegoś wykonać;
  • do tego, że nie można odebrać komuś jego własności (ani jej zniszczyć);

- do tego, że własność danego człowieka może być przez niego wykorzystywana bez ograniczeń, tak długo, jak nie narusza to praw innych ludzi;

rdzeniem koncepcji praw jest idea samoposiadania (self-ownership): jednostki należą tylko do samych siebie; odrzucona zostaje ich przynależność do wspólnoty, państwa czy Boga (Anarchy, State, and Utopia 171-2);

każdy może czynić ze swoim ciałem to, co mu się podoba; każdy może używać swoich talentów tak jak chce; ktoś może nawet nadużywać ich; można ich się "pozbyć" całkowicie ("sprzedać" lub "wypożyczyć" je); ale nikt nie może "używać" i "nadużywać" ciała i talentów kogoś innego; i przeciwnie - każdy może ciągnąć ze swojego ciała i talentów wszystkie korzyści, o ile tylko nie wejdzie to w kolizję z talentami i ciałem innego człowieka;

wolność nie może być pogwałcona w imię równości, ponieważ niszczyłoby to fundamentalne prawa, które ludzie posiadają, i ustanawiałoby system "uspołecznionego posiadania" siebie przez ludzi (a system of socialized ownership of people);

4. W oparciu o te podstawowe prawa uzasadnione jest istnienie państwa minimalnego; żadna inna forma państwa nie jest dozwolona

państwo minimalne zapobiega istnieniu przemocy, kradzieży i oszustw; sprawia, że zawierane są kontrakty; doprowadza do regulowania odszkodowań za niesprawiedliwości, które miały miejsce w przeszłości: zachowuje tym samym podstawowe prawa wynikające z zasady samoposiadania. Tylko w takich ramach można mówić o sprawiedliwej dystrybucji zasobów w społeczeństwie - według historycznej uprawnieniowej (historical entitlement) teorii sprawiedliwości Nozicka;

państwo nie jest upoważnione do działania: paternalistycznego, doprowadzającego do równości, wychodzącego naprzeciw ludzkim potrzebom (zdrowie, pożywienie, mieszkanie), próbującego wprowadzić powszechny dobrobyt (general welfare);

w oparciu o to, co jest zakazane państwu wyprowadzona zostaje treść praw do wolności: niedopuszczalność do osłabiania wolności - czyli praw związanych z samoposiadaniem - z jakiegokolwiek wymienionego powyżej (czego państwo nie może czynić) powodu;

5. Jaki problem pojawia się przy rozpatrywaniu równości?

przypadek Wilta Chamberlaine'a: nie można zachować wzorca bez obalania decyzji jednostek co do tego, jak one wykorzystują dobra, które do nich należą;

uogólnienie: "wolność psuje wzorce". Każda "wzorcowa zasada dystrybucyjna" (patterned conception of distribution) - bez względu na to czy jest historyczna czy nie - koliduje z ideą zachowania wolności (praw związanych z samoposiadaniem): zatem - równość to kradzież;

6. Kwestia konfliktu między samoposiadaniem i równością (wolność psuje wzorce)

stan pierwotny: samoposiadanie/wspólne posiadanie świata, gdzie to drugie oznacza wykluczenie możliwości przywłaszczenia, które pogarszałoby pozycję innych;

akt pierwotnego nabycia (initial acqusition) powoduje pojawienie się nierówności co do uprawnień do świata;

akt użycia i przekazania (use and transfer) stwarza nierówne uprawnienia co do produkowanych dóbr;

w efekcie mamy rosnące w dziejach świata nierówności i nie ma sposobu, aby poprawić, naprawić ten stan bez ingerowania w zasadę samoposiadania;

7. Uwagi o posiadaniu

posiadanie jest "pakietem" praw:

  • do używania lub nie używania przez jednostki swoich ciał i talentów tak jak im się podoba;
  • do nadużywania ciał i talentów;
  • do zakazania wszystkim używania i nadużywania nie swoich ciał i talentów;
  • do "pozbywania" się całkowicie lub wypożyczania" ciał i talentów innym;
  • do ciągnięcia korzyści z używania własnego ciała i talentów;
  • elementy tego pakietu nie tworzą naturalnej jedności: mogą być oddzielone od siebie lub wyróżniane;

z powodu możliwości wzajemnego separowania od siebie tych elementów, musimy rozdzielać również argumenty dla różnych składników tego "pakietu posiadania": nie mogę twierdzić, że posiadam jeden element - na przykład prawo do pełnego czerpania korzyści z tego, co uda mi się "wyciągnąć" od innych ludzi - przez proste udowodnienie, że jestem w posiadaniu innego elementu (praw kontrolowania). Każdy element posiada inną wagę;

8. Zbadaj:

  • relację jednostka-przedmiot: istota libertariańskiej koncepcji własności; nie ma odniesienia do społecznego wymiaru własności - odrzucenie odseparowania produkcji od dystrybucji;
  • czy w związku z tym może tu być rozwinięta idea równości, skoro czerpię korzyści z tego, co uda mi się "wyciągnąć" od innego człowieka, bez zwracania uwagi na to, że mogę zabierać mu coś (czyli zdobywać jego kosztem) - elementy "pakietu" nie odnoszą się wzajemnie do siebie, nie ma wartościowania jednego prawa ze względu na drugie; w istocie - równość "upada" nawet nie ze względu na jej moralną szkodliwość w państwie (system paternalistyczny i moralizatorski), ale z powodu samych podstaw koncepcji Nozicka;
  • relację jednostka-inni; skoro "wspólnota to nicość", to może jakiś sens niesie z sobą kontrakt - perspektywa "budowania miasta"?
 
 
Wrocław, 10.07.2000