Prawa kontraktu, prawa jednostki: Filozofia państwa Johna Locke'a.
Początki liberalizmu politycznego

 

1. Geneza Dwóch traktatów

  • dzieło Roberta Filmera (1588-1653) Patriarcha. A Defence of the Natural Power of Kings against the Unnatural Liberty of the People (1635-1642)
  • przeciwko tradycji kontraktualistycznej Hobbesa, Grotiusa;
  • patriarchalizm: rzeczywistość polityczna analogiczna do pierwotnej władzy ojcowskiej; jedyna struktura tej rzeczywistości określona przez relację rządzący-rządzeni (władza-posłuszeństwo);
  • podstawa ideologii pierwszych torysów, przeciwko pierwszym wigom;
  • Sławetna Rewolucja (Glorious Revolution)
  • przeciwko rojalistom i planom Karola II sukcesji tronu brytyjskiego na Jakuba Stuarta (katolicki książę Yorku; po objęciu tronu miał, zdaniem wigów, we współpracy z dworem francuskim wprowadzić w Anglii absolutyzm - rozwiązując Parlament zniszczyć dorobek reform);
  • stronnictwo hrabiego Shaftesburego, Jamesa Tyrella, Algernona Sidneya i otwarta wojna między dworem i Radą Państwa; rozwiązanie Parlamentu przez Karola II; procesy i emigracja "zdrajców";
  • Rewolucja (1688) - Jakub II opuszcza Anglię, na tron wstępują Maria i Wilhem Orański; powrót Locke'a z wygnania (1689); publikacje;

2. Główne myśli Traktatu drugiego

  • pierwotny, naturalny stan, w którym to właśnie jednostki, a nie "władza ojcowska" są "pierwsze";
  • wolność to najważniejsza cecha jednostek w stanie natury;
  • jednostki chcą wejść we wzajemny kontrakt - powołują wspólnotę i władzę;
  • nie władza, a pozwolenie na nią to istota rzeczywistości politycznej;
  • indywidualizm: jednostka jest największą wartością; nawet u Hobbesa jednostki zawsze podlegały czemuś (rząd); również dla Rousseau istnieje wola powszechna, w którą jednostki wchodzą i której się podporządkowują;
  • kontraktualizm Locke'a: jednostki w swoim imieniu mogą oprzeć się, sprzeciwić się władzy; ważne jest bowiem, aby nie poniosły one krzywdy (naturalne prawo do samozachowania); jednostka przenosi swe uprawnienia na wspólnotę - wynik kontraktu: stąd ważne jest też zachowanie społeczeństwa; moralny wymiar "systemu": oparcie na Bogu, który staje się normatywnym gwarantem praw jednostki, wspólnoty i rządu;
  • bezpośrednie rządy prawa natury, brak władzy sprawowanej nad wszystkimi jednostkami bez uprawnienia znosi idee Filmera o niemożliwości rozdziału między tym, co słuszne i tym, co niesłuszne oraz między uprawnieniem i siłą (władzą monarchy - ojca: władza jest dana od Boga, nie można jej określić "od dołu" - niemożliwość legitymizacji);
  • istnieje uprawnienie (do samozachowania), dalej jest siła - do realizacji uprawnienia (struktura uprawnienia do życia, własności i wolności); druga naturalna władza to prawo do sądzenia i karania tych, którzy występują przeciwko prawu natury;
  • może być coś słusznego i niesłusznego; działania władcy mogą być osądzane; władca może nieraz czynić źle = niezgodnie z prawami natury: władza to siła respektująca uprawnienia;
  • rządy prawa natury zachodzą wówczas, gdy siła realizuje uprawnienia (właściwy stan natury) lub nie przeszkadza jednostkom w ich realizacji (zwykły stan natury - stan niezadowalający: nie przestrzegane są zasady słuszności i sprawiedliwości); zniesienie rządów prawa natury to stan wojny;

3 Naturalna koncepcja sprawiedliwości. Normatywne podstawy związku jednostki ze wspólnotą

  • w stanie natury brak zależności między ludźmi; każda jednostka odseparowana wraz ze swoimi uprawnieniami: wolność, równość; własność - wolność w dysponowaniu własnym majątkiem, które ma ograniczenie w samozachowaniu oraz zachowaniu życia innych (wymiar normatywny stosunków z innymi) - fundamentalne prawo do samozachowania bez czynienia "co się komu podoba" (2, 4, 6 i 135);
  • w tej strukturze naturalnej wolności i dążenia do samozachowania osadzona jest koncepcja sprawiedliwości: Locke odrzuca instrumentalne zasady rządu, o których mówili klasycy kontraktualizmu Pufendorf i Grotius;
  • człowiek a osoba; stan natury oznacza wpisanie w zależność od praw pochodzących od Boga - jednostka jest człowiekiem; jest też jednak osobą - wolną, niezależną, która istnieje nie tylko w strukturze zależności hierarchicznej (Bóg - stworzenie), ale też w ramach tego, co sama wypracuje zgodnie ze swoimi uzdolnieniami: praca wydobywająca rzeczy ze stanu wspólnego do własności (27-28);
  • nawet dalsze wejście jednostki w systemy umów (regulacje prawne, instytucje, pieniądz) zabezpiecza tę normatywność: w momencie zagrożenia (Locke przeciwko egalitaryzmowi) władza ma przywrócić własności znaczenie, które ma ona dla zachowania rodzaju ludzkiego; społeczeństwo obywatelskie powstaje, aby regulować "boski" system własności (6, 48, 120, 134, 135);

4. Społeczeństwo obywatelskie: zabezpieczenie roszczeń jednostki we wspólnocie

  • Filmer - bezwarunkowa, bezlegislacyjna zasada podlegania władzy (bycie czyjąś własnością);
  • jednostka przenosi swoje roszczenia ze stanu pierwotnego na porządek konwencjonalny (normatywny charakter umowy społecznej) dla zapewnienia ludziom realizacji praw natury; społeczeństwo obywatelskie jest zatem stworzone dla realizacji celów jednostki;
  • Filmer - władzy trzeba szukać poza jednostką: "wszyscy narodziliśmy się niewolnikami i nimi pozostaniemy";
  • cała władza jednak ma za zadanie zabezpieczyć własność (3, 124), jednostki nie są uzależnione od władzy (54), jednostki bronią same siebie (123); mimo, że "forma" kontraktu jest publiczna, jego "treść" jest indywidualistyczna: kara śmierci i ściganie przestępcy - chociaż kara w imieniu prawa ustanowionego, to jednak w majestacie praw natury, bo winny wystąpił przeciwko nim (11, 86-88, 253);
  • wspólnota jest konwencją (czymś opartym tylko na prawie pozytywnym) - swobodnym wejściem w kontrakt wolnych jednostek, które zawsze są najważniejszym elementem życia politycznego; jednostki "przekazują" swoje uprawnienia naturalne wspólnocie zachowując sobie jednocześnie niezbywalność swojej pierwotnej normatywności - coś, co nie podlega kontraktowi (171);
  • suwerenność - inaczej niż w sensie Hobbesa (nieograniczoność i niepodzielność jednostki i jej praw): jednostka zawsze działa, aby (ostatecznie) zachować gatunek ludzki; suwerenność związana raczej z odpowiedzialnością wobec Boga za realizację tego właśnie celu; suwerenność znana z definicji Bodina (Metodus et Facilem Historianum Cognitionem) obecna jest zatem u Locke'a jako władza stanowienia prawa, władza skazywania na śmierć i ogłaszania wojny; tę właśnie suwerenność jednostka przekazuje rządowi obywatelskiemu (134, 149, 168, 243);

Liczby w nawiasach są numerami paragrafów 'Traktatu drugiego' z dzieła Johna Locke'a Dwa traktaty o rządzie [przekład Zbigniew Rau Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN 1992] <powrót>

 
 
Wrocław, 10.07.2000